De belangrijkste onderzoeksvragen

Het lijkt erop dat de parlementaire enquêtecommissie bouwnijverheid nog maar weinig schokkende feiten aan het licht zal brengen. Veel is al bekend. De schaduwboekhoudingen bij grote bouwbedrijven zijn door het Vara-programma Zembla al in november 2001 onthuld, en ook de opmerkelijke schikking die het OM trof met drie bouwbedrijven, die bij de aanleg van de Schipholtunnel fraudeerden, is eind vorig jaar uitvoerig in het nieuws geweest. De bouwsector heeft zelf de laatste twijfel weggenomen door de beschuldigingen in de laatste dagen voor de start van de enquête in grote lijnen te bevestigen.

Vuurwerk valt alleen nog te verwachten over de rol van de overheid. Op zijn minst is door de vier betrokken ministeries Verkeer en Waterstaat, VROM, Landbouw en Defensie, niet goed in de gaten gehouden wat er met het belastinggeld is gedaan. In het slechtste geval zijn tientallen ambtenaren corrupt en hebben ze informatie gelekt in ruil voor cadeaus en smeergeld.

Omdat vrijwel alle verantwoordelijke ministers bij de kabinetswisseling zijn vertrokken, zijn de politieke consequenties waarschijnlijk gering. Alleen de toenmalige VVD-minister van Justitie, Korthals, zou in de problemen kunnen komen. Hij is in het huidige kabinet minister van Defensie.

Een overzicht van de belangrijkste onderzoeksvragen:
Schaduwboekhoudingen
Schikking in fraudezaak Schipholtunnel
Corrupte ambtenaren

Schaduwboekhoudingen
Het Vara-programma Zembla onthult in november 2001 dat er voor miljarden is gefraudeerd bij grote bouwopdrachten van de overheid. Dat zou blijken uit de schaduwboekhouding van bouwbedrijf Koop Tjuchem in Groningen, die door oud-werknemer Ad Bos in de uitzending openbaar gemaakt wordt. Bij de aanleg van viaducten, wegen, spoorlijnen en tunnels is door illegale prijsafspraken tussen bouwbedrijven te veel betaald. Concurrerende bouwbedrijven die in een aanbesteding naast een opdracht grepen, kregen van de winnaar standaard een vergoeding voor het gedane voorbereidend werk.

In 1992 bepaalde de Europese Commissie dat er een einde moest komen aan deze rekenvergoeding, omdat deze volgens Brussel in strijd is met de concurrentieregels. Maar uit de schaduwboekhouding van Bos bleek dat de bouwbranche gewoon is doorgegaan met deze praktijk. Dit was voor de Tweede Kamer een van de belangrijkste argumenten voor het instellen van de parlementaire enquêtecommissie.

Na aanvankelijk in alle toonaarden te hebben ontkend, geeft kort voor het begin van de enquête ook een aantal bouwers zelf toe dat de rekenvergoeding na 1992 in stand is gehouden. "Het helemaal uitsluiten van in het verleden gemaakte prijsafspraken kan ik niet", zei bestuursvoorzitter Hazewinkel van Volker Wessels Stevin. Voorzitter Brinkman van het Algemeen Verbond Bouwbedrijf (AVBB) geeft in een interview met de Volkskrant vijf dagen voor het begin van de enquête toe dat prijsafspraken in de bouwwereld nog altijd schering en inslag zijn.

Grote vraag is natuurlijk waarom de bouwwereld niet eerder schoon schip heeft gemaakt. Volgens oud-topman Veraart van HBG hebben de bouwbedrijven verschillende malen geprobeerd te breken met de illegale praktijken. Maar het bleek door "gemakzucht en gewenning aan een bepaald systeem niet mogelijk het grote aantal neuzen in dezelfde richting te krijgen. Er waren te veel partijen bij de aanbestedingen betrokken. Je aan het stelsel onttrekken kon niet alleen. We waren met zijn allen gevangen in het systeem,'' zo zei Veraart op 14 augustus in een interview met NRC Handelsblad.

De AVBB heeft inmiddels "een zware gedragscode" opgesteld, met zware sancties voor bedrijven die zich niet aan de regels houden. Maar de sector eist ook iets van de overheid. Het huidige mededingingsbeleid houdt volgens de bouwkoepel onvoldoende rekening met het specifieke karakter van de bouwwereld, waar bedrijven vaak hoge kosten moeten maken om een opdracht binnen te slepen. De AVBB eist dan ook "een redelijke vergoeding voor gemaakte voorbereidingskosten".

Schikking in fraudezaak Schipholtunnel
De doorslag voor de installatie van de parlementaire enquêtecommissie was een opmerkelijke schikking die het Openbaar Ministerie trof met drie bouwbedrijven die hadden gefraudeerd bij de aanleg van de Schipholtunnel. Het OM wilde Hollandsche Beton en Waterbouw, Strukton Betongroep en de Kombinatie Schipholtunnel vervolgen wegens fraude bij de bouw van de Schipholtunnel tussen 1990 en 1998. De drie bouwbedrijven kopen vervolging af en betalen elk een schikkingsbedrag van een miljoen gulden.

De bouwers zijn volgens justitie schuldig aan het vervalsen van facturen, opdrachtbonnen en financiële overzichten. Volgens de persofficier maakten zij facturen voor werkzaamheden die nooit zijn verricht, of voor een lagere prijs dan werd opgegeven. De NS is door de fraude voor twintig miljoen gulden benadeeld. Dat geld wordt terugbetaald. Op haar beurt moet de NS een deel van de rijkssubsidie voor de aanleg terugbetalen aan minister Netelenbos: een bedrag van vijftig miljoen gulden.

Het OM gaat tot de schikking over om drie redenen. Allereerst hebben de drie bedrijven op deze manier het slachtoffer van de fraude (Verkeer en Waterstaat) een belangrijk gedeelte van de schade terugbetaald. De bedrijven betalen vijftig miljoen gulden aan onterecht ontvangen subsidie terug. De tweede reden is dat bedrijven zogenaamde rechtspersonen zijn en die kun je geen gevangenisstraf geven, maar alleen een boete opleggen. In dit geval gaat het om valsheid in geschrifte, waarvoor de maximale boete één miljoen gulden is. Ten derde hebben de bedrijven maatregelen getroffen om herhaling te voorkomen.

De Kamer is woedend over de schikking, die in november 2001 bekend wordt, en spreekt van klassenjusititie. De Tweede Kamer verwijt de ministers Korthals en Netelenbos dat ze te traag hebben gereageerd op aanwijzingen dat er in de bouwwereld op grote schaal wordt gefraudeerd. De Kamer wil dat het kabinet een klacht indient over de schikking die is getroffen met de drie verdachte bouwbedrijven.

Het PvdA-Kamerlid Van Gijzel dient met CDA'er Van Leers een motie in, die de Kamer aanneemt, maar door het kabinet niet wordt uitgevoerd. Minister Korthals van Justitie vindt het juridisch een onbegaanbare weg. Hij krijgt steun van onder meer PvdA-leider Melkert, waarop Van Gijzel verlaat woedend de PvdA-fractie verlaat.

Inmiddels is een reeks van schandalen rond bouwopdrachten van de overheid bekend geworden. Zo lijkt de uitbreiding van Schiphol in handen te zijn geweest van een club bedrijven die de opdrachten onderling verdeelden. Bij de bouwcombinatie KSS/KSZ, die de zuidtangent (de vrije busbaan naar Schiphol) aanlegt, wordt een schaduwboekhouding gevonden. En bij de bouw van een parkeerterrein bij het het stadion Gelredome in Arnhem blijken opdrachten onderling te worden verdeeld. Hier worden ook afspraken gemaakt over de hoogte van de laagste prijs waarvoor het werk wordt aangeboden. Die ligt hoger dan de echte laagste kostprijs.

Corrupte ambtenaren
Volgens klokkenluider Bos verstrekt een aantal ambtenaren tegen betaling informatie over het budget van overheidsopdrachten. Zo weten de bouwers tot welk niveau zij de 'laagste prijs' kunnen ophogen. De corruptie zou in alle lagen van Rijkswaterstaat voorkomen. Volgens Bos hebben ambtenaren daarvoor verschillende cadeaus gekregen, zoals een opknapbeurt van hun tuin, uitstapjes, etentjes en reisjes naar Curaçao.

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat reageert boos op de aantijgingen en eist via een kort geding de namen van de beschuldigde ambtenaren op. Maar als Bos minister Netelenbos laat weten de namen van de ambtenaren te zullen prijsgeven ziet ze af van een kort geding. In maart worden vier personen in hechtenis genomen, maar die zijn inmiddels weer op vrije voeten gesteld. De Rijksrecherche heeft nog tien andere personen op het oog. Ook worden ambtenaren van VROM verdacht. Of er ook gemeente- en provincie-ambtenaren verdacht worden is nog niet bekend.

Enkele dagen voor het begin van de enquête beschuldigt voormalig vice-voorzitter Terlingen van het Algemeen Verbond Bouwbedrijf (AVBB) topambtenaren van het ministerie van VROM van corruptie. Terlingen zegt dat ambtenaren eind jaren tachtig aan aannemers verteld hebben waar de zogeheten Vinex-locaties, grote nieuwe wijken, zouden komen. Daardoor waren aannemers de gemeentes voor bij het aankopen van de grond en konden ze als grondeigenaren andere aannemers buitenspel zetten en de huizenprijzen opstuwen. Terlingen zou de namen van de ambtenaren genoemd hebben tijdens een voorgesprek met de enquêtecommissie.

Maar zelfs al blijken de corruptiebeschuldigingen niet waar, dan nog is het waarschijnlijk dat bouwbedrijven de overheid jarenlang te veel in rekening hebben gebracht. Dat zou betekenen dat de vier betrokken ministeries Verkeer en Waterstaat, VROM, Landbouw en Defensie, niet in de gaten hebben gehouden wat er met het belastinggeld is gedaan.